niedziela, 27 maja 2018

Słowacja - architektura drewniana w okolicach Svidnika

SVIDNIK leży w południowej części Beskidu Niskiego w regionie Szarysz. Przed II wojną światową, podobnie jak po drugiej stronie granicy w polskiej części Beskidu Niskiego, tereny te były zamieszkałe w dużym procencie przez Łemków. Po wojnie, w przeciwieństwie do Polski, ludność łemkowska w nieznacznym stopniu uległa przesiedleniom i pozostała na miejscu. Ludność ta była w głównej mierze wyznania greckokatolickiego, stąd w regionie tym zachowało się wiele zabytkowych cerkwi, przeważnie drewnianych. W czasach Republiki Czechosłowackiej, pod presją Związku Radzieckiego, wyznanie to zostało zakazane. We wczesnych latach 50. XX wieku wszyscy jego wyznawcy zmuszeni byli do przejścia na prawosławie. Dopiero po Wiośnie Praskiej w 1968 r. grekokatolicy mogli powrócić do swego poprzedniego wyznania. Z możliwości tej skorzystała około połowa wiernych, reszta pozostała przy prawosławiu. Stare drewniane cerkwie są nadal greckokatolickie, natomiast większość nowo powstałych murowanych cerkwi jest prawosławna. 
Svidnik jest siedzibą powiatu (okres) w górnym Szaryszu. Od wschodu graniczy z powiatem bardejowskim, od północy z powiatem krośnieńskim województwa podkarpackiego. Leży w strategicznym miejscu na trasie przejścia między Polską i Słowacją przez Przełęcz Dukielską. Podczas walk II wojny światowej w 1944 r. miejscowość została poważnie zniszczona. W tzw. operacji karpacko-dukielskiej w okolicach Svidnika zginęło przeszło 84 tysiące żołnierzy Armii Czerwonej. W całym regionie mieszka wielu potomków Łemków, zwanych tu Rusinami, w związku z czym Svidnik jest ważnym centrum kultury rusińskiej (ukraińskiej) na terenie wschodniej Słowacji. Działa tu m.in. gimnazjum z ukraińskim językiem wykładowym, muzeum kultury rusińskiej i odbywają się festiwale folkloru rusińskiego. Oddziałem muzeum jest Etnograficzna Ekspozycja w Plenerze - skansen, gromadzący na obszarze 10 ha zabytki ludowej architektury i budownictwa tej części Słowacji. Znajduje się on powyżej amfiteatru, gdzie co roku odbywają się festiwale kultury słowackich Ukraińców i Rusinów. Skansen położony jest niezwykle malowniczo na łagodnym zboczu skąd rozciąga się rozległy widok ma miasto i otaczające je wzgórza. 
Sam Svidnik i cały region jest dla Polaków łatwo dostępny. Prowadzą doń liczne drogi, z czego najbardziej znane to: od strony Krosna przez Przełęcz Dukielską, od strony Gorlic przez przejście w Koniecznej i od strony Bieszczad drogą obok Przełęczy Łupkowskiej. Okolice te zwiedzałem wielokrotnie. Dawniej podczas wakacji w słowackich Tatrach, robiąc "przerwy na cerkwie" w górskich wędrówkach. W ostatnich latach częściej, podczas pobytów w Beskidzie Niskim, czy w Krynicy. Zwiedziłem wszystkie cerkwie znajdujące się na tym terenie. W tym poście przedstawiam zdjęcia 12 cerkwi z powiatu svidnickiego, za wyjątkiem Prikry, którą zwiedzałem kilkanaście lat temu i nie mam zdjęć. Na końcu pokazuję zdjęcia 2 cerkwi znajdujących się w sąsiednich powiatach: Stropkov (Potoky) i Medzilaborce (Habura). Prezentację tę rozpoczynam od skansenu w Svidniku, następnie przedstawiam cerkwie idąc kolejno od przejścia granicznego w Barwinku na Przełęczy Dukielskiej na południe, wokół Svidnika i na wschód.

Skansen - wiejska chata z okolic Svidnika

Skansen - wiejskie chaty z okolic Svidnika

Skansen - wiejska zagroda z okolic Svidnika

Skansen - wiejska izba

Skansen - młyn wodny

Skansen - remiza i wieża strażacka. 
Ze skansenu rozciąga się rozległy widok na miasto i okoliczne wzgórza

Skansen - wiejska chata

Skansen - rusińska chyża 

Skansen - rusińska chyża

Skansen - wiejska zagroda

Ozdobą skansenu jest niewątpliwie drewniana cerkiew pod wezwaniem św. Paraskewy. Jest to XX-wieczna rekonstrukcja cerkwi greckokatolickiej z NOVEJ POLIANKI z 1766 r. Poważnie uszkodzona w czasie obu wojen ostatecznie zawaliła się w 1961 r. Rok wcześniej wykonano szczegółową dokumentację, która umożliwiła jej wierną rekonstrukcję w 1986 r. w skansenie w Svidniku. Jest to cerkiew łemkowska typu północno-zachodniego, bardzo podobna do istniejącej świątyni położonej w sąsiadującej z Novą Polianką wsi Potoky. Ten typ cerkwi charakteryzuje się pokaźną wieżą o pochyłych ścianach z rzeczywistą lub pozorną izbicą. Wokół wieży u dołu występuje często szalowane obejście tzw. zachata. Prezbiterium i nawa nakryte są pojedynczymi lub łamanymi dachami namiotowymi zwieńczonymi podobnie jak wieża pokaźnymi baniastymi hełmami typu barokowego. Jeśli chodzi o budowę to wszystkie cerkwie mają konstrukcję zrębową, zaś wieże słupowo-ramową.

Skansen - cerkiew św. Paraskewy z Novej Polianki

Skansen - cerkiew św. Paraskewy z Novej Polianki

Skansen - cerkiew św. Paraskewy z Novej Polianki

Skansen - cerkiew św. Paraskewy z Novej Polianki

Skansen - cerkiew św. Paraskewy z Novej Polianki

Skansen - wieża cerkwi św. Paraskewy z Novej Polianki

Skansen - cerkiew św. Paraskewy z Novej Polianki. Wyposażenie wnętrza stanowią ikony ze zbiorów świdnickiego muzeum, pochodzące z różnych okolicznych cerkwi. XVIII-wieczny ikonostas pochodzi ze wsi Pravovec.

VYŠNY KOMARNIK - pierwsza za Przełęczą Dukielską wieś po słowackiej stronie przy międzynarodowej trasie E371. Po lewej stronie drogi znajduje się zbudowana w 1924 r., na miejscu poprzedniej starszej, greckokatolicka cerkiew pod wezwaniem śś Kosmy i Damiana.

Vyšny Komarnik - cerkiew śś Kosmy i Damiana

Vyšny Komarnik - cerkiew śś Kosmy i Damiana

Vyšny Komarnik - cerkiew śś Kosmy i Damiana

NIŽNY KOMARNIK - greckokatolicka cerkiew pod wezwaniem Opieki Bogurodzicy z 1938 r. w stylu ukraińskim. Jest to jedyna tego typu cerkiew na Słowacji. Ta niezwykle oryginalna i malownicza świątynia znajduje się na cmentarzu na wysokiej skarpie ponad wioską

Nižny Komarnik - cerkiew Opieki Bogurodzicy

Nižny Komarnik - cerkiew Opieki Bogurodzicy

Nižny Komarnik - cerkiew Opieki Bogurodzicy

Nižny Komarnik - cerkiew Opieki Bogurodzicy, wieża nad nawą

Nižny Komarnik - cerkiew Opieki Bogurodzicy

Nižny Komarnik - cerkiew Opieki Bogurodzicy

Nižny Komarnik - cerkiew Opieki Bogurodzicy

Nižny Komarnik - widok spod cerkwi na wioskę i otaczające wzgórza

HUNKOVCE - greckokatolicka cerkiew pod wezwaniem Zaśnięcia Bogurodzicy z końca XVIII w. Jest to cerkiew łemkowska typu północno-zachodniego. Znajduje się na zboczu wzgórza pośrodku cmentarza przy samej trasie E371. Ma status Narodowego Zabytku Kultury, od lat nieużytkowana. Po drugiej stronie drogi stoi nowa cerkiew murowana.

Hunkovce - po drugiej stronie drogi stoi nowa murowana cerkiew. 
Tego typu murowane cerkwie istnieją już w większości miejscowości na tej trasie.

Hunkowce - cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy

Hunkowce - cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy

Hunkowce - wieże cerkwi Zaśnięcia Bogurodzicy

KOREJOVCE- greckokatolicka cerkiew pod wezwaniem Opieki Bogurodzicy z 1764 r. Poważnie zniszczona w czasie działań wojennych 1944 r. została odnowiona w 1947 r. Kolejny remont przeprowadzono w latach 2000-2002. Jest to cerkiew łemkowska typu południowego. Jest to budowla pozornie dwudzielna - babiniec i nawa tej samej szerokości. Charakterystyczną cechą tego typu cerkwi jest zwykle pionowa wieża posadowiona na zrębie babińca, nie na ziemi. Wieża i dachy zwieńczone są stożkowymi lub namiotowymi daszkami albo makowiczką.

Korejovce - cerkiew Opieki Bogurodzicy

MEDVEDIE - cerkiew pod wezwaniem św. Dymitra. Jej budowę rozpoczęto w 1939 r., a ukończono już po II wojnie. Jest to budowla o interesującej nietypowej konstrukcji - orientowana, trójdzielna, ma niewielkie prezbiterium, szeroką i wysoką nawę oraz niewielki przedsionek pod wieżą. Przez długi czas cerkiew na zewnątrz była obita blachą.Na szczęście po ostatnim remoncie zdjęto blachę przywracając oryginalną drewnianą elewację.   

Medvedie - cerkiew św. Dymitra

Medvedie - cerkiew św. Dymitra

LADOMIROVA - greckokatolicka cerkiew pod wezwaniem św. Michała Archanioła z 1792 r. Świątynia ma status Narodowego Zabytku Kultury a w 2008 r. została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Jest to cerkiew łemkowska typu północno-zachodniego. Posiada kompletny ikonostas i cenne wyposażenie. Jeden raz udało mi się wejść do środka. Niestety obowiązuje zakaz fotografowania, a oświetlenie (oślepiające reflektory z góry kopuły) uniemożliwia dobre obejrzenie wnętrza.

Ladomirova - cerkiew św. Michała Archanioła

Ladomirova - cerkiew św. Michała Archanioła

Ladomirova - wieże cerkwi św. Michała Archanioła  

KRAJNE ČIERNO - greckokatolicka cerkiew pod wezwaniem św. Bazylego Wielkiego z 1730 r. Remontowana w latach 1947-1948. Jest to cerkiew łemkowska typu południowego. Posiada oryginalny XVIII-wieczny ikonostas i inne cenne wyposażenie.

Krajne Čierno - cerkiew św. Bazylego Wielkiego

DOBROSLAVA - greckokatolicka cerkiew pod wezwaniem św. Paraskewy z 1705 r. Po przebudowie w 1932 r. poprzez dodanie w środku nawy dwóch bocznych kaplic, tworzących swego rodzaju poprzeczną nawę, jako jedyna cerkiew słowacka przybrała plan krzyża greckiego. Posiada kompletny ikonostas z XVIII w. i kilka ciekawych ikon, m.in. duży Sąd Ostateczny, niestety mocno uszkodzony. Klucze do cerkwi znajdują się w sąsiedniej posesji. Uprzejmy pan chętnie opowiada o historii i wyposażeniu cerkwi, pozwala robić zdjęcia.

Dobroslava - cerkiew św. Paraskevy

Dobroslava - cerkiew św. Paraskewy

Dobroslava - cerkiew św. Paraskewy, ikonostas
 
Dobroslava - cerkiew św. Paraskewy, św. Mikołaj i patronka cerkwi - skrajne boczne ikony w rzędzie ikon namiestnych

Dobroslava - cerkiew św. Paraskewy, Matka Boska Eleusa i Chrystus nauczający - środkowe ikony w rzędzie ikon namiestnych 

ŠEMETKOVCE - greckokatolicka cerkiew pod wezwaniem św. Michała Archanioła z 1753 r. To niezwykle cenna i oryginalna cerkiew łemkowska, jedna z niewielu typu południowego.  Trzyczęściowa z wysoką słupową wieżą posadowioną na zrębie babińca. Należy przyznać, że niewiele cerkwi reprezentuje w pełni jeden typ. Większość z nich łączy w sobie elementy różnych stylów. W tym przypadku uważa się, że cerkiew w Šemetkovcach reprezentuje czysty południowy typ. Posiada status Narodowego Zabytku Kultury.

Šemetkovce - cerkiew św. Michała Archanioła

Šemetkovce - cerkiew św. Michała Archanioła

MIROĽA - greckokatolicka cerkiew pod wezwaniem Opieki Bourodzicy z 1770 r. Gruntownie remontowana po 1945 r., kolejne remonty w latach 90. XX w. i w 2008 r. Posiada status Narodowego Zabytku Kultury. To jedna z piękniejszych cerkwi łemkowskich typu północno-zachodniego. Posiada oryginalny ikonostas z końca XVIII w. i inne cenne wyposażenie.

Miroľa - cerkiew Opieki Bogurodzicy

Miroľa - cerkiew Opieki Bogurodzicy

Miroľa - cerkiew Opieki Bogurodzicy

BODRUŽAL - greckokatolicka cerkiew pod wezwaniem św. Mikołaja z 1658 r. Jest to cerkiew łemkowska typu północno-zachodniego o nietypowej budowie. Od typowych cech stylu odróżnia ją kształt wież - stożkowate daszki zwieńczone makowiczką nakrytą małym daszkiem. Posiada status Narodowego Zabytku Kultury a w 2008 r. została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Znajduje się przy cmentarzu na niewielkim wzgórku na skrzyżowaniu dróg.

Bodružal  - cerkiew św. Mikołaja

Bodružal  - cerkiew św. Mikołaja

Bodružal  - cerkiew św. Mikołaja

POTOKY - greckokatolicka cerkiew pod wezwaniem św. Paraskewy z 1773 r. Jak pisałem wyżej jest ona bardzo podobna do cerkwi z Novej Polianki, której rekonstrukcja znajduje się w skansenie w Svidniku. Obie wioski leżą po sąsiedzku - Nova Polianka należy do powiatu Svidnik, zaś Potiky - do powiatu Stropkov. Podobnie jak w Novej Poliance, cerkiew w Potokach to cerkiew łemkowska typu północno-zachodniego. Podczas jej remontu w 1957 r. zawalił się dach nawy niszcząc polichromię i część wyposażenia. Mimo to cerkiew udało się uratować - odnowiono ją bardzo pieczołowicie w pierwotnym kształcie. Kolejne remonty miały miejsce w latach 2002 i 2010.

Potoky - cerkiew św. Paraskewy

Potoky - cerkiew św. Paraskewy

Potoky - cerkiew św. Paraskewy

Potoky - cerkiew św. Paraskewy

Potoky - cerkiew św. Paraskewy. Ikonostas tej cerkwi odnowiony był niezwykle starannie i stylowo w pracowni konserwacji zabytków w Levočy. Brakuje w nim czwartego rzędu proroków i krzyża, które zaginęły. Pan, który otworzył nam cerkiew mówił, że ikony te ponoć w cerkwi z Habury znajdującej się obecnie w Hradec Kralove.

Potoky - ikonostas, Chrystus Pantokrator w rzędzie deesis

HABURA  - historia starej cerkwi z Habury jest dość niesamowita. Tutejsza drewniana cerkiew pod wezwaniem św. Michała Archanioła powstała w latach 1502-1510. Po wybudowaniu nowej murowanej świątyni w 1740 r. starą przeniesiono do Malej Poliany, gdzie w 1759 r. konsekrowano ją pod wezwaiem św. Mikołaja. W 1929 r. została kolejny raz przeniesiona do Hradec Kralove w Czechach, gdzie znajduje się do dziś. W ostatnich latach starosta Habury rozpoczął starania o odzyskanie świątyni, ale Czesi zdecydowanie odmówili. W tej sytuacji mieszkańcy Habury postanowili wybudować u siebie wierną kopię cerkwi. Postawiono ją w latach 2009-2010 nad potokiem poza wioską, gdzie pierwotnie stała. Cerkiew tę zwiedzałem latem ubiegłego roku. Jest faktycznie wspaniała i można przekonać się jak wyglądała jako nowa ponad 500 lat temu. Wewnątrz cerkiew ma być wyposażona w wierne kopie ikonostasu i ikon, które znajdują się w Hradec Kralove. A może już tam są?... o czym nie mogłem przekonać się, bo cerkiew była zamknięta. Nasuwa się myśl, że jest to być może najstarsza cerkiew łemkowska (ta oryginalna w Hradec Kralove) spośród wszystkich istniejących na terenie Polski i Słowacji. Na pewno starsza od naszej w Powroźniku z początku XVII w., która uchodzi za najstarszą polską cerkiew drewnianą.

Habura - cerkiew św. Michała Archanioła

Habura - cerkiew św. Michała Archanioła

Habura - cerkiew św. Michała Archanioła