wtorek, 3 września 2019

Drewniane cerkwie łemkowskie nr 10

Beskid Niski - Dolina Ropy (część I)

Następną rzeką na wschód od Białej jest Ropa. Jej dorzecze z wpływającymi do niej potokami jest jednym z największych w Beskidzie Niskim. Na tym obszarze znajduje się wiele ciekawych cerkwi łemkowskich, w tym kilka najładniejszych i najbardziej stylowych pod względem architektonicznym. Są to niewątpliwie cerkwie w Kwiatoniu, Owczarach i z Ropek. Jak zwykle posuwał się będę z południa na północ. 
Cerkwie pokazywane w tym poście według kolejności to: 

Wysowa, Hańczowa i Ropki 


 WYSOWA to niewielkie uzdrowisko w południowo-zachodniej części Beskidu Niskiego. Znajduje się tu dawna cerkiew greckokatolicka, obecnie prawosławna pod wezwaniem św. Michała Archanioła z 1779 r. Wg XIX-wiecznych przekazów cerkiew wybudowana została przez konfederatów barskich jako zadośćuczynienie za poprzednią zniszczoną w czasie ich walk na tym terenie. Po 1947 r. użytkowana była jako magazyn. W 1958 r. na wniosek mieszkańców została przejęta przez powstałą w Wysowej parafię prawosławną. Była to pierwsza po wojnie tego typu parafia na terenie Polski południowo-wschodniej. Cerkiew była remontowana w latach 1962-64 i 1996-98. Jest to cerkiew typu północno-zachodniego nieznacznie przekształcona. Posiada łamane dachy i dużą izbicową wieżę, obejmującą przedsionek i część nawy, zwieńczone baniastymi hełmami. Trzy lata temu udało mi się wejść do środka w ramach akcji "obiekty otwarte latem" na Szlaku Architektury Drewnianej Województwa Małopolskiego. Niestety ikonostas był w remoncie. Dwie ikony były odnowione, część czekająca na remont, a prawa strona górnych rzędów zdjęta i wysłana do konserwacji. Sądzę, że obecnie jest on w idealnym stanie.   

Cerkiew św. Michała Archanioła w Wysowej

Cerkiew św. Michała Archanioła w Wysowej

Wieże cerkwi św. Michała Archanioła w Wysowej

Cerkiew św. Michała Archanioła w Wysowej

Ikonostas cerkwi św. Michała Archanioła w Wysowej - lewa skrajna ikona namiestna św. Mikołaja . 
Na pierwszy rzut oka widać, że ikona wymaga konserwacji.

Ikonostas cerkwi św. Michała Archanioła w Wysowej - ikona namiestna Matki Boskiej Hodegetrii. 
Widać, że ikona wymaga konserwacji.

 Ikonostas cerkwi św. Michała Archanioła w Wysowej - pięknie odnowiona ikona namiestna Chrystusa Nauczającego

Ikonostas cerkwi w Wysowej - odnowiona ikona chramowa św. Michała Archanioła. Jest to ikona zwana "Sobór św. Michała". 
Przedstawia św. Michała w otoczeniu zastępów anielskich. Na Słowacji zwiedziłem kilka cerkwi pod takim właśnie wezwaniem. 

Ikonostas cerkwi św. Michała Archanioła w Wysowej - carskie wrota

HAŃCZOWA to duża wieś w górnym biegu Ropy pomiędzy Wysową i Uściem Gorlickim. Znajduje się tu dawna cerkiew greckokatolicka, obecnie prawosławna pod wezwaniem Opieki Bogurodzicy. Najstarsza część cerkwi - wieża - pochodzi z XVIII w., a świątynia z 1871 r. Po roku 1947 pełniła funkcję kościoła rzymskokatolickiego. Ze względu na jej zły stan, w 1956 r. podjęto decyzję o rozbiórce. W tym czasie do Hańczowej powróciła część dawnych mieszkańców, którzy postarali się o zwrot świątyni i przeprowadzili remont. W 1958 r. erygowano tu parafię prawosławną. Jest to cerkiew typu północno-zachodniego. Jedyne odstępstwo od stylu to gzymsy zamiast załamań na dachach namiotowych. Blaszane dachy świątyni i wieża zwieńczone są pokaźnymi hełmami barokowymi z pozornymi latarniami. Cerkiew ta posiada jeszcze jeden element charakterystyczny dla cerkwi łemkowskich, mianowicie pozorne tarcze zegarowe na izbicy wieży. Pojawiły się one pod koniec XVIII w. w wyniku naśladownictwa tzw. cerkwi józefińskich (murowanych) z okresu panowania cesarza Józefa II. Podobne tarcze znajdują się na prezentowanej wyżej cerkwi w Wysowej. 

Cerkiew Opieki Bogurodzicy w Hańczowej

Cerkiew Opieki Bogurodzicy w Hańczowej trzy lata później

Cerkiew Opieki Bogurodzicy w Hańczowej od północnej strony

Wieża cerkwi Opieki Bogurodzicy w Hańczowej

Wieża cerkwi Opieki Bogurodzicy w Hańczowej trzy lata później

Cerkiew Opieki Bogurodzicy - widok z boku

Cerkiew Opieki Bogurodzicy w Hańczowej - widok od strony prezbiterium

Ikonostas cerkwi Opieki Bogurodzicy w Hańczowej

Ikonostas cerkwi Opieki Bogurodzicy w Hańczowej - lewa skrajna ikona namiestna św. Mikołaja

Ikonostas cerkwi Opieki Bogurodzicy w Hańczowej - ikona namiestna Matki Boskiej Hodegetrii

Ikonostas cerkwi Opieki Bogurodzicy w Hańczowej - ikona namiestna Chrystusa Nauczającego

Ikonostas cerkwi w Hańczowej - ikona chramowa Opieki Bogurodzicy 

Ikonostas cerkwi Opieki Bogurodzicy w Hańczowej - carskie wrota

Ikonostas cerkwi Opieki Bogurodzicy w Hańczowej - diakońskie wrota. Lewe przedstawiają św. Szczepana, prawe - św. Jana Chrzciciela

Cerkiew Opieki Bogurodzicy w Hańczowej. Na sklepieniu nawy znajduje się duża polichromia "Przemienienie Pańskie", 
a na sklepieniu babińca - "Wypędzenie przekupniów z świątyni"

ROPKI to dawna nieistniejąca dziś wieś łemkowska w dolinie potoku Ropka, dopływu Ropy 4 km na zachód od Hańczowej. Obecnie jest tu kilka zabudowań, w tym elegancki pensjonat. Znajdowała się tu jedna z najładniejszych drewnianych cerkwi łemkowskich, która na szczęście przetrwała do dziś w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Jest to cerkiew pod wezwaniem Narodzenia Bogurodzicy z 1801 r. Przed wojną była to cerkiew filialna parafii w Hańczowej. Po wojnie i wysiedleniu Łemków wieś przez wiele lat pozostawała bezludna. Zachowana cerkiew w latach 70. została rozebrana i przewieziona do skansenu w Sanoku. Po 23 latach została pieczołowicie zrekonstruowana i stanowi jego chlubę i jeden z najciekawszych obiektów ekspozycji. Jest to klasyczna cerkiew typu północno-zachodniego - trójdzielna z łamanymi dachami namiotowymi i izbicową wieżą słupową obejmującą babiniec. Dachy i wieża zwieńczone są pięknymi hełmami barokowymi. Izbica wieży posiada tarcze zegarowe. Ciekawym elementem rzadko spotykanym jest malowany na niebiesko fryz arkadowy na załamaniach dachów i izbicy wieży. Cerkiew ta pod wieloma względami przypomina starszą cerkiew w Kwiatoniu, który leży niecałe 10 km na północny-wschód od Ropek. Nie ulega wątpliwości, że jej budowniczowie wzorowali się na starszym pierwowzorze.

Cerkiew Narodzenia Bogurodzicy z Ropek w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku

Cerkiew Narodzenia Bogurodzicy z Ropek

Cerkiew Narodzenia Bogurodzicy z Ropek

Cerkiew Narodzenia Bogurodzicy z Ropek

Cerkiew Narodzenia Bogurodzicy z Ropek

Cerkiew Narodzenia Bogurodzicy z Ropek

Cerkiew Narodzenia Bogurodzicy z Ropek - widok z boku. Widzimy tu charakterystyczne dla cerkwi łemkowskich prostokątne zamknięcie prezbiterium. W kościołach łacińskich i pod ich wpływem w niektórych cerkwiach spotykamy trój- i wieloboczne zamknięcie prezbiterium.

Zwieńczenie dachów i wieży cerkwi Narodzenia Bogurodzicy z Ropek z charakterystyczną dekoracją arkadową w kolorze niebieskim.

Cerkiew Narodzenia Bogurodzicy z Ropek

Piękne barokowe hełmy nad nawą i wieżą cerkwi z Ropek

Wieża i dzwonnica cerkwi Narodzenia Bogurodzicy z Ropek

Namiotowy dach dzwonnicy i wieża cerkwi Narodzenia Bogurodzicy z Ropek

Dzwonnica cerkwi Narodzenia Bogurodzicy z Ropek. Pokazywany tu dzwon pochodzi z cerkwi w nieistniejącej wsi Balnica w paśmie granicznym Bieszczad. Na początku wojny ukryty został w ziemi przed okupantem i odkopany w roku 2006 przez ekipę sanockiego skansenu.

Wnętrze cerkwi Narodzenia Bogurodzicy z Ropek. Zdjęcie nieoświetlonej świątyni zrobione przez kratę wydaje się prawie monochromatyczne. 
Do cerkwi można wejść tylko z przewodnikiem.

Ikonostas cerkwi Narodzenia Bogurodzicy z Ropek. Całą polichromię i ikonostas wykonali bracia Michał i Zygmunt Bogdańscy z Jaślisk. W cerkwi eksponowana jest wystawa nt. rekonstrukcji cerkwi. Godna podziwu jest benedyktyńska praca przy rekonstrukcji malowideł ściennych, które najbardziej ucierpiały z powodu upływu czasu i przeprowadzki.

Ikonostas cerkwi Narodzenia Bogurodzicy z Ropek - lewa skrajna ikona namiestna św. Mikołaja

Ikonostas cerkwi Narodzenia Bogurodzicy z Ropek - ikona namiestna Matki Boskiej Hodegetrii

Ikonostas cerkwi Narodzenia Bogurodzicy z Ropek - ikona namiestna Chrystusa Nauczającego

Ikonostas cerkwi z Ropek - ikona chramowa Narodzenia Bogurodzicy

Ikonostas cerkwi Narodzenia Bogurodzicy z Ropek - carskie wrota

Ikonostas cerkwi Narodzenia Bogurodzicy z Ropek - Chrystus Arcykapłan, centralna ikona rzędu deesis

Cerkiew Narodzenia Bogurodzicy z Ropek. Polichromie: "Trójca Święta" na kopule nawy i "Zwiastowanie" na sklepieniu babińca.

Cerkiew Narodzenia Bogurodzicy z Ropek - boczny ołtarz Opieki Bogurodzicy (Pokrow)


Bibliografia:
Przewodnik Cerkwie drewniane Karpat – Polska i Słowacja, praca zbiorowa
Oficyna Wydawnicza „Rewasz”
Stanisław Kryciński – Łemkowszczyzna (Po obu stronach Karpat, Czas wojny i pokoju, Nieutracona)
Wydawnictwo LIBRA
Jarosław Giemza – Cerkwie i ikony Łemkowszczyzny
Wydawnictwo LIBRA
Przewodnik Beskid Niski, praca zbiorowa
Oficyna Wydawnicza „Rewasz”
Bogdan Mościcki – Przewodnik Beskid Sądecki
Oficyna Wydawnicza „Rewasz”