czwartek, 17 października 2019

Drewniane cerkwie łemkowskie nr 19

Beskid Niski - Dolina Wisłoka i Jasiołki


Tereny na wschód od Wisłoki to już wschodnia Łemkowszczyzna. Na tym stosunkowo dużym obszarze - obejmującym doliny Jasiołki, dopływu Wisłoki oraz Wisłoka i Osławy, dopływów Sanu - zachowało się zaledwie 11 starych cerkwi drewnianych. Pod względem stylu dominują tu cerkwie typu północno-wschodniego. Charakteryzują się one tym, że sprawiają wrażenie budowli jednoczęściowej - wszystkie trzy części zrębu są tej samej wysokości, nakryte są wspólnym dachem kalenicowym z typowymi dla cerkwi trzema lub więcej wieżami zwieńczonymi baniastym hełmem z pozorną latarnią i krzyżem. W niektórych z nich nad babińcem jest niska prosta wieża oparta na zrębie babińca. Na zewnątrz, na osi cerkwi znajdują się wolnostojące dzwonnice słupowe lub parawanowe. Ponadto, podobnie jak w zachodniej Łemkowszczyźnie, mamy tu również cerkwie innego typu. Idąc jak zwykle z południa na północ, w tym poście przedstawię 5 następujących cerkwi:

Wisłok Wielki, Daliowa, Zawadka Rymanowska, Bałucianka i Wróblik Szlachecki


WISŁOK WIELKI - przed wojną była to duża wieś łemkowska składająca się z dwóch części: Dolnego i Górnego Wisłoka. Po wojnie obie części zostały połączone i nadano im obecną nazwę Wisłok Wielki. W starej dolnej części wioski stoi dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Onufrego. Cerkiew powstała w latach 1850-53. Po wysiedleniu Łemków w 1947 r. do wsi przybyli nowi mieszkańcy z Podhala. Od 1948 r. cerkiew pełni funkcję kościoła rzymskokatolickiego pod tym samym wezwaniem. Jest to cerkiew typu północno-wschodniego - pozornie dwudzielna, z wyodrębnionym wewnątrz babińcem, po obu stronach prezbiterium ma dwie zakrystie, nad babińcem jest niewysoka pionowa wieża. Cerkiew nakryta jest dachem jedno-kalenicowym. Dach cerkwi i wieża zwieńczone są baniastymi hełmami z pozorną latarnią i krzyżem. Na osi cerkwi stoi duża murowana dzwonnica bramna kryta blachą. 

Cerkiew św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Cerkiew św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Cerkiew św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Cerkiew św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Cerkiew św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Cerkiew św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Cerkiew św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Cerkiew św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Cerkiew św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Cerkiew św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Wieże cerkwi św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Cerkiew św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Cerkiew św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Jedna z wieżyczek cerkwi św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

Wnętrze cerkwi św. Onufrego w Wisłoku Wielkim - zdjęcie zrobione przez kratę w drzwiach

Ikonostas cerkwi św. Onufrego w Wisłoku Wielkim. Jest on dość nietypowy, ponieważ w rzędzie ikon namiestnych odwrócona jest kolejność środkowych ikon - Chrystus Nauczający znajduje się po lewej stronie carskich wrót na miejscu Matki Boskiej Hodegetrii i odwrotnie, nie posiada rzędu prazdników, a ikony Apostołów w rzędzie deesis mają kształt owalny.  

Środkowa część ikonostasu cerkwi św. Onufrego w Wisłoku Wielkim

DALIOWA to dawna wieś łemkowska położona nad Jasiołką przy głównej trasie z Komańczy do Rymanowa Zdroju. W środku wsi stoi dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Paraskewy z 1933 r. Wysiedleni Łemkowie zabrali ze sobą całe wyposażenie cerkwi. Po wojnie służyła za magazyn. Wyremontowana za pieniądze Łemków z Ameryki została ponownie konsekrowana w 1955 r. Mimo to nie jest użytkowana. Jest to cerkiew w stylu narodowo-ukraińskim na planie krzyża łacińskiego, z dużą centralną kopułą na skrzyżowaniu naw i małymi makowiczkami na ramionach krzyża. Kopuła i dachy są pokryte blachą. Poniżej okien wokół cerkwi biegnie szeroki blaszany dach okapowy, który chroni przed deszczem nieoszalowaną dolną część zrębu. Powyżej tego daszka ściany są oszalowane deskami.  

Cerkiew św. Paraskewy w Daliowej

Cerkiew św. Paraskewy w Daliowej

Cerkiew św. Paraskewy w Daliowej

Cerkiew św. Paraskewy w Daliowej

Cerkiew św. Paraskewy w Daliowej

Cerkiew św. Paraskewy w Daliowej

Cerkiew św. Paraskewy w Daliowej

Cerkiew św. Paraskewy w Daliowej

Cerkiew św. Paraskewy w Daliowej

Kopuła cerkwi św. Paraskewy w Daliowej

Obszerne wnętrze cerkwi św. Paraskewy w Daliowej jest prawie puste. Za prostym stołem ołtarzowym na ścianach prezbiterium wisi obraz 
Matki Boskiej i kilka mniejszych obrazków. Pochodzące z Daliowej stare cenne ikony znajdują się w Muzeum Narodowym we Lwowie.

Wnętrze kopuły cerkwi św. Paraskewy w Daliowej

ZAWADKA RYMANOWSKA to niewielka wieś nad potokiem Kamieńskim dopływem Jasiołki położona 6 km na południowy-wschód od Dukli. W centrum wioski stoi dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Opieki Bogurodzicy z 1855 r. Od 1947 r. użytkowana jako kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej, pierwotnie pod opieką oo. Bernardynów z Dukli, od 1968 r. - parafii w Trzcianie. Jest to cerkiew typu północno-wschodniego - z dachem jedno-kalenicowym i niewielką prostą wieżą wspartą na zrębie babińca. Wieża i dach nad nawą zwieńczone są niewielkimi barokowymi hełmami, prezbiterium - ślepą latarnią z makowiczką. Obok cerkwi stoi metalowa dzwonnica szkieletowa. 

Cerkiew Opieki Bogurodzicy w Zawadce Rymanowskiej

Cerkiew Opieki Bogurodzicy w Zawadce Rymanowskiej

Cerkiew Opieki Bogurodzicy w Zawadce Rymanowskiej

Cerkiew Opieki Bogurodzicy w Zawadce Rymanowskiej

Cerkiew Opieki Bogurodzicy w Zawadce Rymanowskiej

Cerkiew Opieki Bogurodzicy w Zawadce Rymanowskiej

BAŁUCIANKA to nieduża wieś w dorzeczu Wisłoka leżąca 8 km na południowy-zachód od Rymanowa Zdroju. W górnej części wsi stoi dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Zaśnięcia Bogurodzicy, obecnie nieużytkowana. Data powstania cerkwi jest niepewna. Pochodzi prawdopodobnie z XVII w., a w 1820 r. została gruntownie przebudowana. Niektóre źródła podają, że właśnie w tym roku została zbudowana. W 1899 r. usunięto izbicę wieży i zamieniono dachy na blaszane. Po wojnie cerkiew stała opuszczona i powoli niszczała. Rozpoczęty w 2009 r. gruntowny remont doprowadził cerkiew do idealnego stanu. Wymieniono poszycie cerkwi i zamieniono blaszane dachy na gontowe, uzupełniono wyposażenie. Jest to cerkiew typu północno-zachodniego - trójdzielna, prezbiterium i nawa zrębowe pokryte łamanymi dachami namiotowymi, pochyła wieża bez izbicy obejmuje babiniec. Od zachodu do wieży przylega obszerny przedsionek. Wieża i dachy zwieńczone są pozornymi latarniami z makowiczką. W okalającym cerkiew murze z kamienia łamanego wbudowana jest murowana dzwonnica parawanowa. 

Cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy w Bałuciance

Cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy w Bałuciance

Cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy w Bałuciance

Dzwonnica i cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy w Bałuciance

Cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy w Bałuciance

Cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy w Bałuciance

Wieża cerkwi Zaśnięcia Bogurodzicy w Bałuciance

Ikonostas cerkwi Zaśnięcia Bogurodzicy w Bałuciance. Zestawiony z dwóch - 
barokowego z XVII w. (deesis i prazdniki) i późnobarokowego z XVIII w. (ikony namiestne) 

Środkowa dolna część ikonostasu cerkwi Zaśnięcia Bogurodzicy w Bałuciance 

Ikonostas cerkwi Zaśnięcia Bogurodzicy w Bałuciance - carskie wrota z klasyczną dekoracją: 
u góry rozdzielne Zwiastowanie, niżej Czterej Ewangeliści 

Cerkiew w Bałuciance - boczny ołtarz Zaśnięcia Bogurodzicy

Cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy w Bałuciance - boczny ołtarz Pieta

Cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy w Bałuciance - boczny ołtarz św. Mikołaja

WRÓBLIK to duża wieś w dorzeczu Wisłoka leżąca już poza Beskidem Niskim w Dołach Jasielsko-Sanockich, 5 km na północ od Rymanowa Zdroju. Składa się z dwóch części: Wróblika Szlacheckiego i Królewskiego. We Wróbliku Szlacheckim stoi dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Zaśnięcia Bogurodzicy z 1863 lub 1869 r. Od 1945 r. pełni funkcję kościoła pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa. Wróblik był zamieszkany przez ludność ruską nie należącą do Łemków, ale cerkiew zaliczana jest do cerkwi łemkowskich typu północno-wschodniego. Na osi cerkwi stoi ośmioboczna dzwonnica z czerwonej cegły nakryta kopułą w stylu rosyjsko-bizantyjskim. Nie zwiedzałem cerkwi wewnątrz, ale czytałem, że posiada bardzo ciekawą polichromię architektoniczno-figuralną z 1871 r. autorstwa Pawła Bogdańskiego, odnawianą przez jego bratanka Michała w 1923 r.

Cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy we Wróbliku Szlacheckim

Cerkiew Zaśnięcia Bogurodzicy we Wróbliku Szlacheckim



Bibliografia:

Przewodnik Cerkwie drewniane Karpat – Polska i Słowacja, praca zbiorowa
Oficyna Wydawnicza „Rewasz”
Stanisław Kryciński – Łemkowszczyzna (Po obu stronach Karpat, Czas wojny i pokoju, Nieutracona)
Wydawnictwo LIBRA
Jarosław Giemza – Cerkwie i ikony Łemkowszczyzny
Wydawnictwo LIBRA
Przewodnik Beskid Niski, praca zbiorowa
Oficyna Wydawnicza „Rewasz”
Bogdan Mościcki – Przewodnik Beskid Sądecki
Oficyna Wydawnicza „Rewasz”